Mô phỏng ngẫu nhiên: thử 10.000 kỳ quay bằng máy tính

Đọc về xác suất là một chuyện, tự thấy nó vận hành lại là chuyện khác. Chỉ với vài dòng Python, bạn có thể giả lập 10.000 kỳ quay giải đặc biệt và tự mình quan sát điều gì xảy ra. Bài này hướng dẫn từng bước, với mã ngắn có thể chạy ngay.
Chuẩn bị
Bạn cần Python 3 cài sẵn trên máy. Không cần thư viện ngoài, chỉ dùng module random và collections của thư viện chuẩn. Giải đặc biệt XSMB gồm 5 chữ số, nên ta mô phỏng bằng cách chọn ngẫu nhiên một số nguyên từ 0 đến 99.999 rồi coi đó là dãy 5 chữ số.
Đoạn mã đầu tiên: tần suất chữ số cuối
import random
from collections import Counter
random.seed(7) # cố định hạt giống để chạy lại ra cùng kết quả
SO_KY = 10000
dem = Counter()
for _ in range(SO_KY):
giai_db = random.randrange(100000) # từ 00000 đến 99999
dem[giai_db % 10] += 1 # lấy chữ số cuối
for chu_so in range(10):
ty_le = dem[chu_so] / SO_KY * 100
print(chu_so, dem[chu_so], round(ty_le, 2), '%')
Chạy đoạn mã này, bạn sẽ thấy mỗi chữ số xuất hiện khoảng 1.000 lần, tức khoảng 10%. Mỗi chữ số lệch khỏi 1.000 vài chục lần là bình thường. Với 10.000 kỳ, độ lệch chuẩn của tỷ lệ xấp xỉ 0,3 điểm phần trăm, nên đa số chữ số có tỷ lệ trong khoảng 9,7% đến 10,3%.
Điều bạn nên quan sát
- Không chữ số nào đều đúng 1.000 lần: ngẫu nhiên thật không phẳng lì.
- Chữ số nhiều nhất và ít nhất vẫn chênh nhau vài chục lần, dù không có chữ số nào được ưu ái.
- Đổi random.seed sang giá trị khác, thứ tự chữ số nhiều nhất sẽ thay đổi.
Đoạn mã thứ hai: chuỗi vắng mặt dài nhất
Để kiểm chứng chuyện số lâu chưa về, ta đo chuỗi kỳ liên tiếp dài nhất mà chữ số 7 không xuất hiện ở chữ số cuối.
import random
random.seed(11)
SO_KY = 10000
chuoi_hien_tai = 0
chuoi_dai_nhat = 0
for _ in range(SO_KY):
chu_so_cuoi = random.randrange(100000) % 10
if chu_so_cuoi == 7:
chuoi_hien_tai = 0 # chữ số 7 vừa về, đặt lại bộ đếm
else:
chuoi_hien_tai += 1
chuoi_dai_nhat = max(chuoi_dai_nhat, chuoi_hien_tai)
print('Chuoi vang mat dai nhat:', chuoi_dai_nhat)
Mỗi kỳ chữ số 7 vắng mặt với xác suất 0,9. Một chuỗi vắng mặt 50 kỳ có xác suất 0,9^50, xấp xỉ 0,5%, nhưng trong 10.000 kỳ có rất nhiều vị trí khởi đầu chuỗi, nên chuỗi dài nhất thường rơi vào khoảng vài chục kỳ. Điều này cho thấy một chuỗi vắng mặt dài không cần lời giải thích đặc biệt.
Ý nghĩa của thí nghiệm
| Quan sát từ mô phỏng | Bài học |
|---|---|
| Tần suất mỗi chữ số gần 10% nhưng không bằng nhau tuyệt đối | Quy luật số lớn mô tả tỷ lệ, không phải con số tuyệt đối |
| Chuỗi vắng mặt dài vẫn xuất hiện | Số lâu chưa về không có nghĩa sắp về |
| Đổi seed làm kết quả khác đi | Kết quả cụ thể không thể đoán từ quy luật chung |
Một số lưu ý khi mô phỏng
- Hàm random của Python dùng bộ sinh giả ngẫu nhiên, đủ tốt cho việc học tập và minh họa.
- Mô phỏng chỉ phản ánh giả định bạn đặt ra: mỗi chữ số đều và độc lập. Nó không chứng minh máy quay thật cũng vận hành như vậy.
- Để so sánh với dữ liệu thật, bạn cần lấy từ nguồn kết quả công khai và đối chiếu bằng cùng một phép đếm.
Mở rộng để tự thử
Bạn có thể sửa số kỳ từ 10.000 lên 1.000.000 để thấy tỷ lệ càng sát 10%. Bạn cũng có thể đếm xem hai chữ số cuối của giải đặc biệt, từ 00 đến 99, mỗi cặp xuất hiện khoảng bao nhiêu lần. Trung bình mỗi cặp khoảng 100 lần trong 10.000 kỳ, với độ dao động khoảng 10 lần.
Hướng dẫn đọc kết quả
Sau khi chạy mã đầu tiên, hãy lấy số lần của chữ số nhiều nhất trừ cho số lần của chữ số ít nhất. Với 10.000 kỳ, hiệu này thường chỉ vài chục, tương đương vài phần trăm của 1.000. Nếu bạn tăng số kỳ lên gấp 100 lần, hiệu tuyệt đối có thể lớn hơn, nhưng hiệu tương đối so với tổng sẽ nhỏ hơn. Đó chính là quy luật số lớn: tỷ lệ ổn định, con số tuyệt đối thì không.
Một bài tập nhỏ: hãy chạy chương trình 20 lần với 20 giá trị seed khác nhau và ghi lại chữ số nhiều nhất mỗi lần. Bạn sẽ thấy nó không cố định ở một chữ số nào. Điều đó khẳng định rằng, trong mô hình ngẫu nhiên đều, không có chữ số nào thực sự đặc biệt. Nếu muốn đi xa hơn, hãy lưu kết quả vào tệp văn bản và vẽ biểu đồ bằng bảng tính để quan sát bằng mắt.
Mô phỏng là một thú vui học tập lành mạnh. Hãy dùng nó để hiểu ngẫu nhiên, đừng dùng để tìm cách thắng, vì không đoạn mã nào đoán được kỳ quay thật tiếp theo.